کارکنان دستگاه قضایی همواره به رسالت خود ایمان راسخ داشته و به آن افتخار میکنند. با این حال، محدودیتهای بودجهای و کمبود شدید نیروی انسانی، اجرای این رسالت خطیر را با دشواریهای فزایندهای روبرو ساخته است.
بر اساس نظرسنجی سال ۲۰۲۵ از دادگاههای ایالتی آمریکا با عنوان «نیروی انسانی، عملیات و فناوری»، کارایی همچنان یکی از دغدغههای اصلی متخصصان دادگستری محسوب میشود. بسیاری از آنها در تلاشند تا منابع محدود خود را میان عملیات جاری و سرمایهگذاری در فناوریهای نوین – از جمله هوش مصنوعی مولد (GenAI) – که میتواند آینده سیستم قضایی را متحول کند، متوازن سازند.
صنعت حقوقی، و به تبع آن دادگاهها، اغلب در پذیرش فناوریها و فرآیندهای جدید تردید به خرج داده و با تأخیر عمل میکنند. اگرچه بیشتر دادگاهها ابزارهای خودکارسازی کلیدی را به کار گرفتهاند، اما در مقایسه با سایر بخشهای صنعت حقوقی، در پذیرش هوش مصنوعی و به ویژه GenAI کندتر بودهاند.
پاسخهای این گزارش حاکی از آن است که دادگاهها به خوبی از پتانسیل عظیم GenAI آگاهند، اما هنوز نتوانستهاند بهرهبرداری مناسبی از آن داشته باشند. ۵۵ درصد از شرکتکنندگان در نظرسنجی، تأثیر هوش مصنوعی و GenAI را بر عملکرد دادگاهها طی پنج سال آینده، «تحولآفرین» یا «بسیار زیاد» ارزیابی کردهاند. این موضوع نشاندهنده اهمیت روزافزون هوش مصنوعی در قوه قضائیه و ضرورت تحول دیجیتال دادگاهها است.
علاوه بر این، پاسخدهندگان تخمین زدهاند که هوش مصنوعی قادر است در سال آینده تقریباً سه ساعت و در پنج سال آینده تا نه ساعت در هفته، زمان کاری را صرفهجویی کند. با این وجود، تنها ۱۷ درصد از شرکتکنندگان اعلام کردهاند که در حال حاضر از GenAI استفاده میکنند و ۱۷ درصد دیگر نیز قصد دارند طی یک سال آینده راهحلهای مبتنی بر GenAI را به کار گیرند. این شکاف میان درک پتانسیل و میزان استفاده فعلی، نیاز به برنامهریزی استراتژیک برای بهرهوری قضایی را برجسته میکند.
یک گام منطقی و ضروری برای هر سیستم قضایی که به دنبال بهرهبرداری مؤثرتر از هوش مصنوعی است، تدوین پروتکلها یا سیاستهای روشن در مورد نحوه استفاده هوشمندانه و کارآمد از این ابزارهاست. پس از آن، اجرای برنامههای آموزشی برای کارکنان در زمینه چگونگی، زمان و چرایی استفاده بهینه از این فناوری، اهمیت حیاتی مییابد. توسعه یک خط مشی هوش مصنوعی جامع و آموزش کارکنان قضایی از ارکان اصلی این تحول خواهد بود.
با توجه به تأثیر تحولآفرین GenAI، دادگاهها ترغیب میشوند تا راهحلهای موجود را ارزیابی کرده و برنامههای اجرایی خود را توسعه دهند. «کوکنسل» (CoCounsel) از تامسون رویترز، به عنوان اولین و برجستهترین دستیار هوش مصنوعی حرفهای و راهحل برگزیده صنعت حقوقی در حوزه هوش مصنوعی، نقطه شروعی ایدهآل است. تمامی سیستم قضایی فدرال آمریکا – شامل دیوان عالی، دادگاههای تجدیدنظر و وکلای عمومی فدرال – و همچنین دادگاههای ۹۴ درصد از ایالتهای آمریکا، در حال حاضر از کوکنسل بهره میبرند. این نشاندهنده اعتماد به فناوریهای پیشرفته در سیستم قضایی آمریکا است.
سالهاست که دادگاهها با چالش جدی جذب و حفظ نیروی انسانی متخصص مواجهند. این مشکلات استخدامی به ویژه در نقشهای دفتری و غیرحقوقی حادتر است، چرا که با بازنشستگی کارکنان نسل بومر و نسل ایکس، و ورود نسل هزاره به جایگاههای مدیریتی، شکافهای قابل توجهی در بدنه کارشناسی ایجاد شده است. این چالشهای نیروی انسانی دادگستری و پدیده بازنشستگی نسلهای کاری، نیاز به رویکردهای نوین در مدیریت منابع انسانی قضایی را دوچندان کرده است.
این گزارش تصویری نگرانکننده ارائه میدهد: اکثر دادگاهها در سال گذشته با کمبود نیروی انسانی مواجه بودهاند و انتظار نمیرود این مشکل به این زودیها حل شود.
چالشهای نیروی انسانی به ویژه برای دادگاههای ایالتی نگرانکننده است؛ به طوری که ۷۱ درصد پیشبینی میکنند کمبود کارکنان در ۱۲ ماه آینده مشکلساز خواهد بود.
با در نظر گرفتن تمامی دادگاهها، دورنما چندان روشنتر نیست: ۶۱ درصد از پاسخدهندگان انتظار دارند با کمبود نیروی انسانی روبرو شوند.
علاوه بر این، تقریباً نیمی (۴۶ درصد) از پاسخدهندگان معتقدند که کمبود نیروی کار ماهر تأثیری تحولآفرین یا بسیار زیاد بر عملکرد دادگاهها طی پنج سال آینده خواهد داشت. این موضوع میتواند بر امنیت اطلاعات قضایی و کیفیت خدمات نیز تأثیر بگذارد.
چنانچه مشکلات ناشی از چالشهای نیروی انسانی عمیقتر شود، وضعیت در جبهه کارایی نیز نامطلوب به نظر میرسد. ۷۷ درصد از پاسخدهندگان اعلام کردهاند که در هر هفته با تأخیر ۱۵ دقیقه یا بیشتر در جلسات دادرسی مواجه میشوند و ۴۱ درصد از این تأخیرها بیش از ۱۰ درصد از جلسات را تحت تأثیر قرار میدهد. تأخیر در رسیدگی و کاهش کارایی دادگاه از پیامدهای مستقیم این معضل است.
هوش مصنوعی نمیتواند – و قرار هم نیست – جایگزین متخصصان انسانی شود، اما ابزارهای حقوقی مبتنی بر هوش مصنوعی میتوانند کارایی و بهرهوری این متخصصان را به طرز چشمگیری افزایش دهند. اگر چالشهای نیروی انسانی در دادگاهها طبق انتظار ادامه یابد، مزایای یکپارچهسازی دقیق و هوشمندانه هوش مصنوعی در فرایندهای کاری سیستم قضایی، آشکار و حیاتی خواهد شد. این رویکرد به معنای افزایش بهرهوری از طریق یکپارچهسازی هوش مصنوعی است، نه جایگزینی.
علاوه بر این، سازمانهایی که در پذیرش GenAI کند عمل کنند، در معرض خطر عقبماندگی بیشتر قرار خواهند گرفت، در حالی که آنهایی که استفاده استراتژیک و مؤثری از آن داشته باشند، میتوانند شکوفا شده، بهبود یابند و با منابع کمتر، دستاوردهای بیشتری کسب کنند. این یک رقابت فناورانه است که میتواند به پیشرفت قضایی منجر شود.
افزایش کارایی در عملیات خاص دادگاهها: ارتقاء کارایی برای عملیات دادگاهها حیاتی است و میتواند مشکلات ناشی از مسائل نیروی انسانی را به حداقل برساند. رابطه مستقیمی میان ناکارآمدی یک وظیفه خاص و میزان مستعد بودن آن برای خطا وجود دارد، به این معنی که افزایش کارایی میتواند دقت و صحت نتایج را نیز بهبود بخشد. این امر به کاهش مدیریت ریسک و افزایش دقت قضایی کمک میکند.
برای افزایش کارایی و همچنین کیفیت خروجی کار، دادگاهها باید وظایف خاصی را برای دستیابی به افزایش کارایی، کاهش خطاها، یا ترجیحاً هر دو مورد، شناسایی و هدفگذاری کنند. برای اندازهگیری پیشرفت واقعی، دادگاهها به معیارهای قابل ردیابی هم برای کارایی و هم برای دقت نیاز دارند، زیرا تمرکز صرف بر کارایی یا حجم کاری بدون در نظر گرفتن خطاها، ممکن است به بهبودهای مطلوب یا معنادار در عملیات دادگاه منجر نشود. توسعه شاخصهای عملکرد و تمرکز بر بهبود مستمر ضروری است.
با وجود تمامی مشکلات در حجم کاری، کمبود نیروی انسانی، انباشت پروندهها و تأخیرها، قضات و متخصصان دادگستری همچنان به یافتن راههای بهتر برای پیشبرد امور امیدوارند. در نهایت، فرایندهای کاری کارآمدتر و فناوریمحور میتوانند عملیات آینده دادگاههای کشور را بهبود بخشیده و آنها را در سالهای آتی قدرتمندتر سازند. این نویدبخش آیندهای روشن برای قوه قضائیه و نوآوری در قضاوت است.